مهم‌تر اينكه در اين جنگ ، يهوديان خيبر و مدينه نيز با مكيان همكارى داشتند و بلكه يهوديانْ خود عامل اصلى در تحريك مردم مكه عليه مسلمانان بودند . در حقيقت حى بن اخطب ، سلام بن حقيق و كنانهء بن ربيع كه از سران بنىنضير بودند ، در تصميم نهايى قريش و بلكه قبايل ديگر عرب و يهوديان بنىقريظه - كه هنوز در مدينه حضور داشتند - نقش اساسى داشته‌اند . حسن ابراهيم حسن دراين‌باره مىنويسد : وقتى يهوديان بنىنضير در خيبر جاى گرفتند ، درصدد برآمدند تا انتقام خويش را از محمد ( ص ) و يارانش بستانند . ازاين‌رو چند تن از بزرگان آنها به مكه رفتند تا قريش را براى جنگ با مسلمانان تحريك كنند . مردم مكه نيز پس از پيروزى احد همواره مترصد بودند تا بار ديگر بر مسلمانان هجوم برند و آنها را از ريشه براندازند . بدين‌ترتيب ، سران بنىنضير به نزد مردم قريش رفتند و آنها را به جنگ ترغيب كردند . آنان نيز وقتى از يارى يهوديان اطمينان يافتند ، پيشنهاد آنها را پذيرفتند ؛ چراكه اميدوار بودند به كمك يهوديان بتوانند مسلمانان را از داخل و خارج مدينه محاصره نمايند . طبق آيه‌اى از قرآن‌كريم ، در اين صحنه بود كه يهوديان به مردم مكه گفتند : شما از مسلمانان به هدايت نزديك‌تريد . « 1 » به هر روى ، وقتى يهوديان از كار قريش فراغت يافتند ، به‌سوى قبايل غطفان رفتند و آنها را نيز به جنگ با محمد ( ص ) دعوت كردند ، مردم غطفان نيز با آنها موافقت كرده و آماده نبرد شدند . فرمانده سپاه قريش ابوسفيان بن حرب بود و عيينة بن حصن فرماندهى طايفهء بنىمرة را - كه از طوايف غطفان بودند - برعهده داشت و مسعر بن رخيله نيز پيشواى سپاه بنىاشجع بود كه آن هم از طوايف غطفان بشمار مىرفت . « 2 » مردم قريش و همراهانشان از اعراب تهامه و كنانه كه شمارشان به ده هزار نفر مىرسيد ، در نزديكى مدينه فرود آمدند . مردم غطفان و پيروانشان نيز در نزديكى احد جاى گرفتند . پيامبر ( ص ) با سه هزار نفر از مسلمانان در بيرون مدينه كنار كوه « سلع » لشكرگاه ساخت و خندق را ميان خود و دشمنان فاصله كرد . ساير نواحى مدينه با نخلستان‌ها و موانع طبيعى

--> ( 1 ) . نساء ( 4 ) : 51 . ( 2 ) . حسن ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 1 ، ص 134 .